Ngày xưa có hai chị em cùng cha khác mẹ. Chị tên Tấm, mồ côi mẹ từ nhỏ. Em tên Cám, con của người dì ghẻ. Cha mất sớm, Tấm ở với dì và em, việc nặng việc nhẹ trong nhà đổ cả lên vai.
Một hôm dì ghẻ đưa cho hai chị em mỗi người một cái giỏ, bảo ra đồng bắt tép, ai được đầy giỏ trước thì được thưởng cái yếm đỏ. Tấm quen việc, lội ruộng từ sáng đến trưa, giỏ đầy ắp. Cám mải chơi, đến chiều giỏ vẫn không. Cám đứng trên bờ gọi với xuống:
— Chị Tấm ơi, đầu chị lấm, chị hụp cho sâu kẻo về dì mắng.
Tấm tin lời, đặt giỏ trên bờ mà lội xuống gội đầu. Lúc ngoi lên thì giỏ đã trống không. Tấm ngồi xuống bờ ruộng khóc.
Bụt hiện ra hỏi vì sao khóc. Nghe xong, Bụt bảo nhìn lại trong giỏ xem còn gì. Trong giỏ còn sót một con cá bống. Bụt dặn đem về thả xuống giếng, mỗi bữa bớt một bát cơm cho nó ăn, gọi nó thì nó lên.
Tấm làm theo. Ngày ngày Tấm ra giếng gọi, con bống ngoi lên ăn cơm. Trong cái nhà không có ai để nói chuyện, Tấm có một con cá để nói chuyện.
Dì ghẻ để ý. Một hôm dì sai Tấm đi chăn trâu đồng xa, ở nhà mẹ con dì ra giếng gọi đúng câu Tấm vẫn gọi. Con bống ngoi lên và họ bắt ăn thịt. Tấm về, gọi mãi mặt giếng không động. Tấm lại khóc.
Bụt lại hiện ra, bảo tìm xương cá bỏ vào bốn cái lọ, chôn dưới bốn chân giường. Tấm tìm khắp không thấy, con gà giúp bới ra ở đống tro bếp.
Ít lâu sau nhà vua mở hội. Dì ghẻ trộn một đấu thóc với một đấu gạo, bắt Tấm nhặt xong mới được đi. Tấm ngồi trước cái thúng, biết là cả ngày cũng không xong. Bụt sai đàn chim sẻ xuống nhặt giúp, rồi bảo đào bốn cái lọ dưới chân giường lên. Trong lọ có áo quần đẹp, có đôi hài thêu, có cả con ngựa.
Trên đường đi hội, qua chỗ lội, Tấm đánh rơi một chiếc hài xuống nước. Voi của nhà vua đi qua đấy thì dừng lại không chịu bước. Người ta xuống mò, vớt lên được chiếc hài. Vua truyền ai ướm vừa thì lấy làm vợ. Cả đám hội thử, không ai vừa. Đến lượt Tấm thì vừa như in. Tấm thành hoàng hậu.
Đến ngày giỗ cha, Tấm về nhà. Dì ghẻ bảo trèo cau hái buồng cúng cha. Tấm trèo lên, dì ở dưới cầm dao chặt gốc. Cây đổ, Tấm ngã xuống ao chết. Dì ghẻ đưa Cám vào cung thay chị.
Tấm hoá thành con chim vàng anh, bay về cung, thấy Cám giặt áo cho vua thì kêu lên rằng phơi áo chồng ta thì phơi bằng sào, chớ phơi bờ rào rách áo chồng tao. Vua nghe tiếng chim, quen quá, bảo chim chui vào tay áo. Từ đấy vua chỉ quấn quýt với chim. Cám mách mẹ. Mẹ con bắt chim làm thịt, lông vứt ra vườn.
Chỗ vứt lông mọc lên hai cây xoan đào. Vua sai mắc võng nằm dưới bóng. Cám sai chặt cây đóng khung cửi. Khi Cám ngồi dệt, khung cửi kêu lên tiếng người, rằng cót ca cót két, lấy tranh chồng chị, chị khoét mắt ra. Cám sợ, đốt khung cửi, đem tro đổ thật xa.
Chỗ đổ tro mọc lên một cây thị, cả cây chỉ có một quả. Bà lão bán nước đi qua, ngửa miệng túi ra hứng, nói đùa rằng thị ơi thị rụng bị bà, bà để bà ngửi chứ bà không ăn. Quả thị rụng vào bị thật. Bà lão đem về để đầu giường.
Từ hôm ấy, mỗi lần bà lão đi chợ về thì nhà cửa đã quét, cơm đã dọn. Bà rình, thấy một cô gái từ quả thị bước ra. Bà chạy vào xé vụn vỏ thị. Cô gái ở lại làm con bà lão.
Một hôm vua đi qua, ghé vào quán uống nước. Bà lão đem trầu ra mời. Miếng trầu têm cánh phượng. Vua hỏi ai têm, bà lão phải nói thật. Vua vào nhà, nhận ra Tấm, đón về cung.
Cám thấy chị đẹp hơn xưa thì hỏi làm cách nào. Đoạn sau, các bản kể chia hai ngả — chỗ đó nói ở phần dưới.
Đọc chậm — chú giải
- yếm
- mảnh vải che ngực của phụ nữ xưa, buộc dây sau cổ và sau lưng; yếm đỏ là loại đẹp, con gái quê ngày trước rất quý
- tép
- loài giáp xác nhỏ hơn tôm, bắt ở ruộng, ao
- Bụt
- cách người Việt xưa gọi Phật, phát âm từ chữ Buddha; trong cổ tích Bụt là ông già hiền hiện ra giúp người khốn khổ, khác với hình ảnh Phật trong chùa
- con bống
- một loài cá nhỏ sống ở đáy ao, giếng
- khung cửi
- khung gỗ để dệt vải bằng tay
- chổi sể
- chổi làm bằng cành cây khô, dùng quét sân
- têm trầu cánh phượng
- cách gấp lá trầu thành hình cánh chim phượng; đây là kiểu têm cầu kỳ, nhìn là biết tay người khéo