Có người nông dân nọ dành dụm mãi mới mua được một khúc gỗ tốt.
Gỗ mua về, ông ta định đẽo một cái cày. Cày nhà ông cũ quá rồi, bắp cày đã nứt, buộc dây thép mấy vòng mà vẫn lung lay, cứ cày được một luống là phải dừng lại buộc.
Sân nhà ông rộng, lại có bóng cây, đẽo ở đấy thì mát. Nhưng ông không đẽo trong sân. Ông vác khúc gỗ ra vệ đường cái, chỗ có gốc gạo, đặt xuống, mài rìu, rồi bắt đầu đẽo.
Đường cái thì lắm người qua.
Người thứ nhất là một ông đi chợ về. Ông ta dựng xe, đứng xem một lúc rồi bảo bắp cày thế kia dài quá, nặng tay, trâu kéo chóng mệt, cứ đẽo ngắn lại thì cày mới nhẹ. Người nông dân nghe thấy có lý, đẽo ngắn lại một khúc.
Người thứ hai đi qua lúc gần trưa, cũng đứng xem, rồi bảo thân cày to thế này thì vục xuống đất là nặng như đeo đá, phải gọt cho thon hai bên, đất mới trôi đi được. Người nông dân nghĩ cũng phải, gọt thon hai bên.
Người thứ ba là một ông già, xem kỹ hơn cả, chê chỗ tay cầm còn thô, cầm lâu thì phồng tay, phải vuốt tròn lại. Người nông dân vuốt tròn tay cầm.
Đến chiều thì có hai người đàn ông đi buôn trên vùng cao về. Họ dừng lại, nhìn khúc gỗ, rồi cười. Một người bảo: trên ấy người ta cày bằng hai con trâu một lúc, cày to gấp đôi cái này, ông mà đẽo được loại ấy đem lên bán thì một cái ăn bằng mấy cái ở đây.
Người nông dân nghe đến chuyện lãi thì bỏ cả rìu xuống, hỏi kỹ: to gấp đôi là gấp đôi thế nào, bắp dài bao nhiêu, thân dày bao nhiêu. Hai người kia tả một hồi rồi đi.
Ông ngồi lại với khúc gỗ.
Muốn có cái cày to gấp đôi thì phải có khúc gỗ to gấp đôi, việc ấy thì ông cũng biết. Nhưng gỗ chỉ còn có thế. Ông nghĩ hay là đẽo theo đúng dáng cày vùng cao, chỉ nhỏ hơn, để người ta trông là nhận ra. Nghĩ vậy, ông đẽo lại từ đầu.
Dáng ấy thì bắp phải cong hơn, ông gọt cho cong. Gọt cong xong thì thân lại hoá ra lệch, ông gọt bên kia cho cân. Cân được bên kia thì bên này mỏng quá, ông lại gọt tiếp.
Cứ thế, mỗi lần sửa một chỗ thì hỏng một chỗ khác, mà lần nào sửa cũng chỉ có một cách là bớt gỗ đi.
Mặt trời xuống thấp. Khúc gỗ tốt ngày càng ngắn lại, ngày càng mỏng, đến lúc giơ lên xem thì ánh sáng lọt qua được.
Cuối cùng nó còn lại độ bằng cái cán dao. Cái ấy thì không đẽo thành cày được nữa, mà cũng không đẽo thành cái gì được nữa.
Ông ngồi xuống vệ đường, giữa đống dăm gỗ vun đầy quanh chân. Lúc ấy trời sắp tối, đường đã vắng, không còn ai đi qua để hỏi nữa.
Đọc chậm — chú giải
- đẽo
- gọt, chặt cho khúc gỗ thành hình
- bắp cày
- thân gỗ dài của cái cày, nối từ lưỡi cày đến chỗ buộc trâu
- lưỡi cày
- miếng sắt ở đầu cày, phần xắn xuống đất khi cày
- dăm
- mảnh gỗ vụn bắn ra trong lúc đẽo
- cây gạo
- cây thân lớn hay mọc ở đầu làng hoặc vệ đường, thường được lấy làm chỗ nghỉ chân