Đời Hùng Vương thứ sáu, ở làng Gióng có hai vợ chồng già hiền lành, ăn ở phúc đức mà mãi không có con.
Một buổi sáng bà ra đồng, thấy trên mặt đất một vết chân rất to. Bà lấy làm lạ, ướm bàn chân mình vào thử. Về nhà bà thụ thai. Mười hai tháng sau bà sinh một đứa con trai.
Đứa bé khôi ngô, nhưng lên ba tuổi vẫn nằm một chỗ. Không biết đi, không biết đứng, không nói một tiếng nào. Ai hỏi cũng chỉ nằm im nhìn.
Bấy giờ giặc Ân sang cướp nước. Thế giặc mạnh, quân triều đình đánh không lại. Vua sai sứ giả đi khắp nơi rao tìm người tài ra giúp nước.
Sứ giả đi qua làng Gióng, tiếng rao vào đến trong nhà. Đứa bé ba tuổi bỗng cất tiếng, tiếng nói đầu tiên trong đời:
— Mẹ ra mời sứ giả vào đây cho con.
Bà mẹ vừa mừng vừa sợ, chạy ra mời. Sứ giả vào, đứa bé bảo:
— Ông về tâu với vua, đúc cho ta một con ngựa sắt, một cái roi sắt và một áo giáp sắt. Ta sẽ phá tan lũ giặc này.
Sứ giả kinh ngạc, về tâu lại. Vua truyền thợ khắp nước dồn sắt lại mà đúc.
Từ hôm ấy đứa bé lớn nhanh lạ thường. Cơm ăn mấy cũng không no, áo vừa may xong đã chật. Hai vợ chồng già làm không đủ nuôi con. Cả làng góp gạo, góp cà, góp vải. Đứa bé ăn cơm của cả làng mà lớn lên.
Giặc đã đến chân núi Trâu. Sứ giả đem ngựa sắt, roi sắt, áo giáp sắt đến. Chú bé đứng dậy, vươn vai một cái, biến thành một tráng sĩ cao lớn, mặc áo giáp, cầm roi, nhảy lên mình ngựa.
Ngựa sắt hí một tiếng dài, phun lửa, phi thẳng ra trận. Tráng sĩ vung roi, giặc chết như ngả rạ. Đánh đến giữa trận thì roi sắt gãy. Tráng sĩ nhổ luôn những bụi tre bên đường, quật vào quân giặc. Giặc tan, những kẻ sống sót chạy về nước.
Đến chân núi Sóc, tráng sĩ cởi bỏ áo giáp sắt để lại, một người một ngựa lên đỉnh núi, rồi bay thẳng lên trời.
Vua nhớ công, phong là Phù Đổng Thiên Vương và lập đền thờ ngay ở quê nhà.
Người ta kể rằng những bụi tre đằng ngà vàng óng ở vùng ấy là do lửa ngựa sắt phun vào mà cháy sém; còn những ao hồ liên tiếp trong vùng là vết chân ngựa để lại.
Đọc chậm — chú giải
- Hùng Vương thứ sáu
- theo truyền thuyết, một trong mười tám đời vua Hùng dựng nước Văn Lang
- giặc Ân
- tên gọi trong truyền thuyết chỉ giặc phương Bắc; các nhà nghiên cứu không xác định được đây là thế lực lịch sử cụ thể nào
- sứ giả
- người mang lệnh vua đi các nơi
- tráng sĩ
- người đàn ông trẻ khoẻ, có sức vóc
- tre đằng ngà
- giống tre thân vàng óng, có vằn
- núi Sóc
- núi Sóc Sơn, phía bắc Hà Nội, nơi có đền Sóc thờ Gióng